مطالعات جامعهمدنی در افق پروژهی هامون: بازخوانی تجربهی جنوب ایران
اسماعیل حسام مقدم
طراح و بنیانگذار پروژه هامون؛ بازگشت به جامعه مدنی
مقدمه:
مطالعات جامعهمدنی در جنوب ایران، فراتر از یک بحث نظری، به مثابهی یک ضرورت اجتماعی برای ایجاد پیوند میان نخبگان و بدنهی جامعه ظهور کرده است. پروژه «هامون؛ بازگشت به جامعه مدنی» که از سال ۱۳۹۱ در شهرستان دشتستان (استان بوشهر) متبلور شد، با چشماندازی بیستساله تلاش دارد تا گفتوگو و مفاهمه را در سطح استانهای جنوبی ایران (بوشهر، فارس، هرمزگان، خوزستان، و کهگیلویه و بویراحمد) گسترش دهد. این نوشتار به بررسی ابعاد مختلف مطالعات جامعهمدنی بر اساس رویکرد این پروژه میپردازد.
۱. ضرورت برساختن افق معنایی در جامعه مدنی
یکی از چالشهای بنیادین در جامعه مدنی جنوب ایران، فقر یا فقدان افق معنایی است که مانع از شکلگیری گفتوگو، مفاهمه و درک حضور «دیگری» میشود. این امتناع در سطوح مختلف زندگی روزمره، فرهنگ عامه و عرصههای عمومی و مدنی مشهود است. مطالعات جامعهمدنی در این بافتار، وظیفه دارد امکانهای جدیدی برای **رایزنی فرهنگی و مفاهمه** میان نخبگان و کنشگران ایجاد کند.
۲. حوزههای کنشگری و نهادسازی
پروژهی هامون برای تحقق اهداف خود در حوزهی جامعهمدنی، سه بستر اصلی را برای کنشگری صورتبندی کرده است:
*حوزه رسانه و مطبوعات: از طریق انتشار نشریاتی مانند دوهفتهنامه «آوای هامون» و وبسایت «هامون ایران» که به عنوان تارنمای جامعه مدنی جنوب ایران فعالیت میکنند
*حوزه نشر و انتشارات: با محوریت «انتشارات هامون نو» که به عنوان مدرسهی مطالعات فرهنگی-اجتماعی جنوب ایران عمل میکند
*حوزه تشکلها و انجمنهای غیردولتی (NGOs): تلاش برای خلق فضایی گفتمانی و تسهیلگری برای تأسیس نهادهای مدنی
۳. پیوند مطالعات جامعهمدنی با دیگر حوزهها
مطالعات جامعهمدنی در این پروژه، در کنار چهار حوزهی مطالعاتی دیگر (مطالعات فرهنگی، محیط زیست، زنان و خانواده، و مطالعات جنوب ایران) به صورت ژرف و گسترده دنبال میشود. این رویکرد بینرشتهای در فصنامه «ارغنون هامون» به عنوان رسالهی علوم انسانی جنوب ایران بازتاب یافته است.
همچنین، با آغاز پروژه «ارغنون؛ بازگشت به آینده» از سال ۱۴۰۱، مطالعات جامعهمدنی با مفهوم «سیاست تفاوت» پیوند خورده و به موضوعاتی نظیر مطالعات جنسیت، قومیت، شهروندی و پساِستعمارگرایی توجه ویژهای نشان داده است.
۴. دستاوردها و تداوم فعالیتهای مدنی
در طول بیش از یک دهه فعالیت، اقدامات ملموسی در راستای تقویت جامعه مدنی صورت گرفته است، از جمله:
* صورتبندی و تسهیلگری در تأسیس هفت NGO ذیل ایدهی ارغنون هامون .
* همکاری و مشارکت با بیش از ۴۴ انجمن غیردولتی در زمینههای مختلف از جمله حقوق شهروندی، محیط زیست و توانیابان .
* اجرای طرحهای ملی مانند «گفتگوی خانواده» و «بایسته سیاستی سمنها و خیریههای ایران» در استان بوشهر.
* برساختن پروژههایی نظیر «عصرانه فرهنگی هامون» در جامعه مدنی جنوب ایران.
نتیجهگیری
مطالعات جامعهمدنی در جنوب ایران از منظر پروژهی هامون، تلاشی است برایتولید متن در سپهر عمومی و برساختن سوژگی و هویت برای کنشگران منطقه. این پروژه با پیوند میان دانشگاه و عرصهی عمومی، سعی دارد از طریق نهادسازی و نشر آگاهی، مسیری برای بازگشت به جامعهای پویا و آیندهمحور هموار کند .