بررسی مجموعه سهجلدی «یادنامه برازجان؛ خاطرهها و حافظهها»
گروه مطبوعاتی انتشاراتی مطالعاتی ارغنون هامون
مجموعه سهجلدی «یادنامه برازجان»، اثر مسعود آتشی، یک پروژه پژوهشی گسترده در حوزه تاریخ شفاهی و فرهنگ عامه منطقه دشتستان است که توسط انتشارات «هاموننو» منتشر شده است. این اثر که حاصل بیش از سی سال گردآوری میدانی و مصاحبه با معمرین و ریشسفیدان است، به عنوان بخشی از مجموعه بزرگتر «دشتستانشناسی» تدوین شده است. هدف اصلی این مجموعه، ثبت و ضبط هویت تاریخی، سنتهای در حال فراموشی و نقش نخبگان محلی در تحولات اجتماعی جنوب ایران است. این گزارش به تحلیل محتوایی هر سه جلد، رویکرد پژوهشی نویسنده و اهمیت این اثر در حفظ میراث فرهنگی غیرملموس میپردازد.
مشخصات فنی مجموعه کتاب
این مجموعه در قطع وزیری و توسط انتشارات هاموننو به چاپ رسیده است. جزئیات فنی مجلدات به شرح زیر است:
|
عنوان جلد |
موضوع محوری |
تعداد صفحات |
شماره در مجموعه دشتستانشناسی |
|
جلد اول: رازها و رمزها |
ریشههای تاریخی و وجه تسمیه |
۲۷۸ صفحه |
جلد چهارم |
|
جلد دوم: اسمها و رسمها |
آیینها، باورها و معرفی نخبگان |
۲۷۸ صفحه |
جلد پنجم |
|
جلد سوم: خاطرهها و حافظهها |
روایتهای شخصی و تاریخ شفاهی معاصر |
۲۴۸ صفحه |
جلد ششم |
تحلیل محتوایی مجلدات
جلد اول: رازها و رمزها (واکاوی ریشهها)
این مجلد بر بنیانهای تاریخی و شکلگیری کالبدی شهر برازجان تمرکز دارد. محورهای اصلی این جلد عبارتند از:
- ریشهشناسی و باستانشناسی: بررسی نام برازجان و پیشینه منطقه از دوران هخامنشی (آثار چرخاب) و ساسانی.
- تأسیس شهر نوین: روایت بنای محله قلعه در سال ۱۱۴۰ خورشیدی توسط «شاه منصور خان» و ایستادگی او در برابر قدرتهای محلی.
- زیرساختهای اولیه: ثبت تاریخچه نخستین نهادهای مدرن از جمله قرائتخانه (کتابخانه عمومی)، مدارس، شهرداری و مخابرات.
- مقاومت ضداستعماری: بازخوانی نبرد ننیزک و نقش شخصیتهایی چون غضنفرالسلطنه برازجانی و رئیسعلی دلواری در مقابله با نیروهای انگلیسی.
جلد دوم: اسمها و رسمها (دانشنامه بومی)
این جلد به عنوان یک دانشنامه محلی، بر سرمایههای انسانی و آیینهای سنتی تمرکز یافته است:
- نخبگان و مشاهیر: معرفی جامع زندگینامه علما (مانند آیتالله مجاهد برازجانی و شیخ عبدالحسین اعتصامی)، پزشکان نخستین، معلمان، معماران و کارآفرینان.
- فرهنگ عامه: ثبت جزئیات آیینهای طلب باران، مراسم عروسی سنتی، رقصهای محلی و ویژگیهای گویش دشتستانی.
- تحولات معاصر: بررسی نقش جامعه فرهنگیان و زنان دشتستان در وقایع انقلاب ۱۳۵۷ و دوران جنگ هشتساله.
- میراث اقتصادی: مستندسازی فعالیت اولین کارگاههای بومی مانند اردهسازی و گیوهدوزی.
جلد سوم: خاطرهها و حافظهها (روایت زیست روزمره)
جلد سوم با رویکردی خاطرهنگارانه به بازخوانی زندگی روزمره مردم از دهه چهل خورشیدی به بعد میپردازد:
- سنتهای اجتماعی: تشریح آیینهایی نظیر «ختنهسوران»، «نذر دندان (آش هفتدُنگرو)» و «سَرتَراشون».
- آموزش و پرورش: تجربیات شخصی نویسنده از دوران معلمی و روایت وضعیت مکتبخانههای قدیمی.
- حافظه بصری و حسی: بازخوانی خاطراتی همچون دکههای کودکی، بوی نان روغنی و محلههای قدیمی که بخشی از هویت جمعی شهر را شکل میدهند.
- شخصیتهای اثرگذار: یادبود چهرههای معاصر از جمله شهید صادق گنجی.
مسعود آتشی؛ نویسنده کتب یادنامه
رویکرد پژوهشی و روششناسی
اثر مسعود آتشی بر پایه چندین اصل روششناختی بنا شده است که آن را از تاریخنگاری رسمی متمایز میکند:
- اولویت تاریخ شفاهی: نویسنده با حضور مستمر در میان مردم و مصاحبه با معمرین، اطلاعاتی را ثبت کرده است که در اسناد رسمی موجود نیست.
- تلاش بلندمدت: این مجموعه حاصل سی سال گردآوری مداوم است که از دوران نوجوانی نویسنده آغاز شده و در دوران خدمت حرفهای او به عنوان معلم قوام یافته است.
- گذار از رسانههای نو به مکتوب: بسیاری از این مطالب ابتدا در شبکههای اجتماعی (فیسبوک و واتسآپ) برای نقد و بررسی همگانی منتشر شده و سپس در قالب کتاب منسجم گشته است.
- صداقت در روایت: بر اساس مقدمه دکتر سیدمحمدمهدی جعفری، این سنخ تکنگاریهای بومی به دلیل نزدیکی به زیست واقعی مردم، نسبت به تاریخهای رسمی «کمنقابتر و کمدروغتر» هستند.
اهداف و پیامدهای فرهنگی
تحلیل منابع نشان میدهد که انتشار این مجموعه فراتر از یک فعالیت نشر ساده بوده و اهداف راهبردی زیر را دنبال میکند:
- پیوند میاننسلی: ایجاد پلی فرهنگی برای آشنایی نسل جوان با ریشههای تاریخی و هویت بومی خویش.
- حفظ میراث غیرملموس: جلوگیری از نابودی آداب، رسوم و باورهایی که با درگذشت راویان قدیمی در معرض فراموشی قطعی قرار دارند.
- مستندسازی زیستبوم: ارائه تصویری همهجانبه از تحولات اداری، زیرساختی و اجتماعی جنوب ایران (بهویژه دشتستان) از دوران باستان تا عصر معاصر.
- پاسداشت ارزشهای اخلاقی: جاودانه ساختن ایثارگریها و کنشگریهای نخبگان و خیرین منطقه برای الگوبرداری نسلهای آینده.
کتاب یادنامه ۱ برازجان اثر مسعود آتشی در فیدیبو (لینک)
کتاب یادنامه ۲ برازجان اثر مسعود آتشی در فیدیبو (لینک)
کتاب یادنامه ۳ برازجان اثر مسعود آتشی در فیدیبو (لینک)