ارغنون هامون؛ پانزده سال تکاپو در حاشیه: از نوسازی جامعه مدنی تا ترویج علم در جنوب
گروه مطبوعاتی انتشاراتی مطالعاتی ارغنون هامون
۱. مقدمه و بسترشناسی: تبارشناسی یک جنبش فکری در جنوب
در ساختار سیاسی-فرهنگی ایران، مرکزگرایی صلب همواره صداهای پیرامونی را به نفع روایتهای رسمی به حاشیه رانده است. با این حال، تجربه «ارغنون هامون» در بوشهر، تلاشی استراتژیک برای بازنمایی نمادین حاشیه و تولید متن در جغرافیایی است که با فقر نوشتاری و نقصان رسانهای دستوپنج نرم میکرد. این حرکت، نه یک کنش واکنشی، بلکه یک پروژه نهادسازی محلی است که از «پروژه هامون؛ بازگشت به جامعه مدنی» در پاییز ۱۳۹۱ آغاز شد و با بلوغ فکری، در پاییز ۱۴۰۱ به فاز واسازانه «پروژه ارغنون؛ بازگشت به آینده» گذار کرد.
بنیانگذاران و خاستگاه جغرافیایی
- همبنیانگذاران: اسماعیل حساممقدم (پژوهشگر مطالعات فرهنگی) و سیده مهدیه امیری دشتی (فعال حوزه زنان و علوم اجتماعی).
- موقعیت جغرافیایی: استان بوشهر، شهرستان دشتستان (برازجان).
این تکاپو فراتر از یک هیجان زودگذر، بر یک «نظم نظری» استوار است که تلاش میکند میان اندیشه مدرن و زیستجهان جنوب پیوندی ارگانیک برقرار سازد.
۲. خاستگاه معرفتی و دستگاه نظری: سنتز اندیشگی ارغنون هامون
پایداری هر نهاد مدنی در مناطق پیرامونی، مستلزم یک دستگاه نظری منسجم است تا از لغزش به سمت روزمرگی مفرط مصون بماند. ارغنون هامون با سنتز اندیشه ایرانی و مدرنیته، به بازسازی عقلانیت در جنوب اهتمام ورزیده است [ص ۱۱].
- داریوش شایگان: زیربنای هویتشناسی گروه، مفهوم «هویت چهلتکه» و تعادل میان ایرانیت، اسلامیت و مدرنیت است. وجه تسمیه «هامون» نیز دقیقاً از همین تکثرگرایی شایگانی وام گرفته شده است؛ دشت وسیعی که جریانات متفاوت زیستی و فکری را در خود پذیراست.
- یورگن هابرماس: هدف بنیادین پروژه، تحقق «کنش ارتباطی» و بازسازی عقلانیت مفاهمهای در عرصه عمومی جنوب است تا گفتگو به مثابه ابزاری برای تغییر ساختار اجتماعی به کار گرفته شود.
- آنتونی گیدنز و سیاست زندگی: در حلقههای محیطزیستی، نظریه «اخلاق زیستی» گیدنز برای تحلیل مصادیق عینی همچون «سندروم عسلویه» و پیامدهای توسعه نامتوازن در جنوب به کار بسته شده است.
- رویکرد تاریخ از پایین: این گروه با نفی تاریخنگاری رسمی و نخبهگرا، بر بازنمایی زندگی روزمره زنان، فرودستان و اقلیتها تمرکز کرده است.
این مبانی تئوریک در قالب یک «شبکه ریزومی» از فعالیتها تجسد یافتند که پروژههای هفتگانه گروه را شکل میدهند.
۳. معماری پروژههای هفتگانه: از ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۴
تنوع حوزههای فعالیت در ارغنون هامون، نه نشانهی پراکندهکاری، بلکه بیانگر یک رویکرد بینرشتهای به مسائل سوژه ایرانی است [ص ۱۰].
|
نام پروژه |
سال آغاز |
تمرکز استراتژیک |
|
هامون؛ بازگشت به جامعه مدنی |
۱۳۹۱ |
بازسازی کنشهای گفتگومحور و نهادسازی |
|
ارغنون؛ بازگشت به آینده |
۱۴۰۱ |
بازنگری انتقادی، سیاست تفاوت و نا-جنبشها |
|
محیطزیست و توسعه پایدار |
۱۳۹۵ |
واکاوی مسائل اقلیمی جنوب و سندروم عسلویه |
|
کتاب، اندیشه و سنتپژوهی |
۱۳۹۶ |
مباحث بینارشتهای و بازخوانی متون کلاسیک |
|
تاریخ از پایین و زنان |
۱۳۹۸ |
تمرکز بر تاریخ روزمره زنان جنوب و فرودستان |
|
آکادمی کتاب ارغنون |
۱۴۰۲ |
نویسندگی خلاق و تجربه هویتی کودکان و نوجوانان |
|
هوش مصنوعی و انسان ایرانی |
۱۴۰۳ |
تحلیل بینرشتهای تکنولوژیهای نوین و سوژه ایرانی |
۴. نهادسازی و کنش گفتگومحور: از «کتابحث» تا «عصرانههای هامون»
ارغنون هامون با تغییر پارادایم از «فرماندهی» به «تسهیلگری»، گفتگو را به مثابه یک کنش تغییردهنده در میدان عمل به کار گرفت.
دستاوردها و ساختارهای عملیاتی این رویکرد عبارتند از: ۱. طرح کتابحث (۱۳۸۴-۱۳۸۶): برگزاری ۵۰ نشست تحلیلی در دشتستان که سنگبنای حرکتهای بعدی بود. ۲. عصرانه فرهنگی هامون (۱۳۹۲-۱۳۹۴): برگزاری ۸۸ نشست هفتگی بیوقفه که به تبلور یک اجتماع گفتمانی در جنوب منجر شد. ۳. تسهیلگری در تأسیس ۷ سازمان مردمنهاد: تولد نهادهایی چون «بنیاد مطالعات توسعه پایدار بوشهر» و «انجمن اندیشه زنان جنوب» حاصل این فرآیند است. ۴. حلقه خوانش زیستمحیطی: برگزاری بیش از ۱۰۰ نشست تخصصی با تمرکز بر بحرانهای اقلیمی بوشهر و عسلویه.
۵. شبکه رسانهای و تریبون صداهای خاموش
رسانه در این پروژه، نه یک ابزار تبلیغاتی، بلکه یک «فضای میانجی» برای بازنمایی گروههای حاشیهای است.
- وبسایت هامون ایران: تارنمای مرجع و مستندساز پیوندهای جامعه مدنی جنوب.
- انتشارات هامون نو: چاپ بیش از ۲۰۰ عنوان کتاب در حوزههای تخصصی که به مثابه مدرسهای برای آموزش اجتماعی عمل کرده است.
- دوهفتهنامه آوای هامون: تحت سردبیری سیده مهدیه امیری، این نشریه توانست شبکهای از کنشگران علوم اجتماعی را در استانهای جنوب (فارس، خوزستان، هرمزگان و…) انسجام بخشد.
تریبون حاشیه علیه متن نشریه «آوای هامون» با تمرکز بر “تاریخ از پایین” و حقوق شهروندی اقلیتها، معلولان و حاشیهنشینان، به فضای اصلی بازنمایی سوژههای بیآوا در جنوب تبدیل شده است.
۶. فرجام کار؛ جایزه ملی ترویج علم ۱۴۰۴: شاهبیت استمرار
دریافت بیستوششمین دوره جایزه ملی ترویج علم ایران (جایزه استاد قانعیراد) در ۲۲ آبان ۱۴۰۴ (روز جهانی ترویج علم برای صلح و توسعه)، اعترافی ملی به دموکراتیزه کردن دانش توسط این گروه بود. در مراسم اهدای جایزه در تالار ایوان شمس تهران، زوج بنیانگذار در یک کنش نمادین، تندیس و لوح سپاس را به دختر ۸ ساله خود، «ارغنون»، تقدیم کردند تا پیوند نسلها و استمرار این میراث مدنی را یادآور شوند.
هیئت داوران در بیانیه خود تصریح کرد: «از تلاش ارزنده، آگاهانه و اثرگذار آن مجموعه در ترویج علم، پرورش فرهنگ گفتگو و ایجاد شبکههای انجمنی در جنوب ایران تقدیر مینماییم؛ تلاشی ژرفنگر که با پیوند میان دانشگاه و جامعه، صدایی نو برای بازاندیشی در زیست اجتماعی مردم جنوب آفریده است».
۷. ارزیابی انتقادی و چالشهای پیشرو (لایه So What?)
رصد تحلیلی مسیر ارغنون هامون نشاندهنده چالشهایی است که میتواند پویایی آن را تهدید کند:
- زبان نخبهگرا و انحصار دانش: مطابق هشدار ریچارد رورتی، زبان تخصصی میتواند مانعی برای «گفتگوی افقی» با مردم شود. پائولو فریره نیز تأکید دارد که اگر زبان از زیستجهان مردم آغاز نشود، به ابزاری برای تداوم سکوت ستمدیدگان و «انحصار دانش» در دست نخبگان تبدیل میگردد.
- غیبت در فضای مجازی مدرن: حضور کمرنگ در پلتفرمهایی مثل اینستاگرام، میدان را برای ترویج شبهعلم توسط رسانههای زرد خالی کرده است.
- اقتصاد نشر: اتکای شدید به بودجه شخصی بنیانگذاران و فقدان کادر اداری مجرب، پاشنه آشیل پروژههای سنگین گروه است.
راهکارهای استراتژیک:
- عبور از «تکگویی تخصصی» به «دیالوگ عمومی» از طریق تولید ریلزهای کوتاه و اینفوگرافیکهای داستانمحور.
- توسعه «آکادمی کتاب ارغنون» جهت تولید e-book و پادکستهای تخصصی برای کاهش شکاف دیجیتال.
- تأسیس اتحادیه پخش محلی برای غلبه بر انزوای توزیع شهرستان.
۸. نتیجهگیری: بازگشت به آینده از مسیر جنوب
میراث ۱۵ ساله ارغنون هامون ثابت کرد که میتوان در دشتستان زیست اما جهانی اندیشید. این گروه با ایستادن در «وسط معرکه» و استفاده از گفتگو به مثابه ابزار میانجی، نشان داد که توسعه پایدار نه از طریق پروژههای عمرانی کلان، بلکه از مسیر ترمیم جامعه مدنی و بازنمایی «حاشیه علیه متن» میگذرد. ارغنون هامون امروز الگویی برای کنشگری اصیل است که تغییر را نه از بالا، بلکه از بطن زندگی روزمره جنوب آغاز کرده است.