انتشار کتاب احکام سبز (رویکردی نوین به عدالت ترمیمی در جرایم محیط زیستی) توسط انتشارات هامون نو
به گزارش وبسایت هامون ایران؛ تارنمای جامعه مدنی جنوب ایران، انتشار کتاب احکام سبز (رویکردی نوین به عدالت ترمیمی در جرایم محیط زیستی) اثر دکتر مرجان بارانی و مهندس مهران فقیه توسط انتشارات هامون نو در ۶۶۶ صفحه قطع وزیری منتشر شد.
این کتاب که با حمایت اداره کل حفاظت محیط زیست استان بوشهر در بهار ۱۴۰۵ روانه بازار نشر کتاب شده است، به موضوعاتی در زمینه احکام زیست محیطی سبز در سیاست جدید حبس-زدایی قوه قضاییه پرداخته است.
نویسندگان این کتاب در بخش پیشگفتار اینچنین نوشته اند:
«محیطزیست به مثابه بستر حیات بشری و میراث مشترک نسلهای گذشته، حال و آینده، از جایگاهی ویژه در نظامهای حقوقی معاصر برخوردار است. این جایگاه نه تنها ناشی از ارزش ذاتی طبیعت و اکوسیستمهای زیستی است، بلکه بازتابی از مسئولیت جمعی بشر در قبال حفظ تعادلهای زیستمحیطی برای نسلهای آینده نیز هست. در این چارچوب، حمایت از محیطزیست به یک منفعت عمومی و یک تکلیف فراگیر تبدیل شده است که همه نهادهای حکومتی، نظامهای قضایی و جوامع مدنی را در برمیگیرد.
با این حال، تجربه چند دهه اخیر نشان داده است که جرایم محیطزیستی ماهیتی متفاوت از بسیاری از جرایم کلاسیک دارند. این جرایم اغلب خسارتهایی گسترده، تدریجی و گاه غیرقابلجبران به اکوسیستمها وارد میکنند؛ خسارتهایی که نه تنها بر محیط طبیعی، بلکه بر سلامت عمومی، امنیت غذایی، منابع آب و حتی ثبات اجتماعی تأثیر میگذارند. در چنین شرایطی، پاسخهای صرفاً کیفری—مانند حبس یا جریمه نقدی—اگرچه ممکن است نقش بازدارندگی داشته باشند، اما در بسیاری از موارد قادر به ترمیم واقعی خسارتهای زیستمحیطی نیستند. مجازاتهای سنتی معمولاً بر تنبیه مرتکب متمرکزند، در حالی که محیطزیست آسیبدیده همچنان بدون بازسازی یا احیا باقی میماند.
این شکاف میان ماهیت خاص جرایم محیطزیستی و پاسخهای کیفری متعارف، ضرورت بازاندیشی در سیاست جنایی محیطزیست را آشکار میسازد. در سالهای اخیر، رویکردهای ترمیمی در حوزه عدالت کیفری بهتدریج جایگاه خود را یافتهاند و در برخی نظامهای حقوقی، تلاشهایی برای تطبیق این رویکردها با جرایم محیطزیستی صورت گرفته است. عدالت ترمیمی بر این اصل استوار است که پاسخ به جرم نباید تنها به تنبیه مرتکب محدود شود، بلکه باید به ترمیم خسارت وارده، اصلاح رفتار مرتکب و مشارکت جامعه در فرآیند بازسازی نیز توجه داشته باشد. در حوزه محیطزیست، این رویکرد میتواند به معنای احیای زیستبومهای آسیبدیده، جبران خسارتهای اکولوژیک و ایجاد مکانیزمهایی برای پیشگیری از تکرار جرم باشد.
ایده اصلی این کتاب، یعنی «احکام سبز»، از همین ضرورت برمیخیزد. احکام سبز به آن دسته از تصمیمها و تدابیر قضایی اطلاق میشوند که در پاسخ به جرایم محیطزیستی صادر میشوند و علاوه بر پاسخگویی مرتکب، اهدافی چون ترمیم خسارت محیطزیستی، احیای نسبی زیستبوم، اصلاح رفتار مرتکب، پیشگیری از تکرار جرم و مشارکت نهادهای تخصصی و اجتماعی را دنبال میکنند. این رویکرد تلاش میکند میان نظام عدالت کیفری و ترمیم عملی محیطزیست پیوندی مؤثر برقرار کند و از این طریق، نه تنها به تحقق عدالت در معنای سنتی آن، بلکه به عدالت زیستمحیطی و عدالت میاننسلی نیز کمک کند.
نگارش این کتاب برآمده از تجربههای حقوقی و اجرایی نویسندگان در حوزه محیطزیست است. دکتر مرجان بارانی با بیش از یک دهه فعالیت تخصصی در حوزه حقوق محیطزیست و مسائل حقوقی مرتبط با حفاظت از محیطزیست، بهویژه در جایگاه رئیس اداره حقوقی حفاظت محیط زیست استان بوشهر، با چالشهای عملی پیگرد قانونی جرایم محیطزیستی و محدودیتهای نظام کیفری در ترمیم خسارتهای زیستمحیطی آشنایی عمیقی یافته است. مهران فقیه نیز با بیش از دو دهه و نیم تجربه آموزشی، اجرایی و میدانی در حوزه محیطزیست، بهویژه در زمینه آموزش و مشارکتهای مردمی، شاهد نقش کلیدی آگاهی عمومی، مشارکت اجتماعی و رویکردهای ترمیمی در حفاظت از محیطزیست بوده است. این تجربههای عملی، همراه با مطالعات نظری و تطبیقی، زمینهساز شکلگیری ایده احکام سبز و تدوین این کتاب شده است.
امید است این اثر بتواند گامی در جهت غنای ادبیات حقوقی محیطزیست در ایران و ارائه راهکارهای عملی برای قضات، دادستانها، وکلا، کارشناسان محیطزیست و سیاستگذاران باشد و به تحقق عدالتی کمک کند که نه تنها مرتکب را پاسخگو میسازد، بلکه محیطزیست آسیبدیده را نیز ترمیم میکند.»
