در مواجهه با تغییرات اقلیمی و عوارض ناشی از آن، سالها است که کنشهای محلی خصوصاً در کشورهای در حال توسعه، توانسته است در مقیاسهای گوناگون تأثیرگذار باشد. با فرض اینکه بخشهایی از شرایط پیشآمده در کشورمان را، ذیل عواقب ناشی از این موضوع قرار دهیم، با آگاهی از تمام سوء مدیریتهای رایج که مسبب این وضعیت بوده است، به عنوان والد یا فعال اجتماعی، ناچار به یافتن راهکارهایی هستیم. لذا این نوشتار به دنبال یافتن پاسخ برای دلایل شرایط حاضر نیست چرا که متخصصان امر بارها از سالها پیش هشدار دادند و راهکارهای متعدد بلندمدت و کوتاهمدت از منظر علوم مختلف ارائه شده است. دغدغۀ این نوشتار، چگونگی تاب آوری در شرایط فعلی است. برای کودکانی که در روزهای مهم زندگیشان از طبیعت، فضای بیرون، فعالیت بدنی و ارتباطات اجتماعی محروم میشوند، نمیتوان منتظر ماند تا ابر و باران و دستهای غیربشری مشکل را حل کنند. بازۀ زمانی ۳ ماه، در زندگی یک کودک، زمان زیادی است، مرحلۀ مهمی از رشد است که در شرایط فعلی با مشکل مواجه میشود. نسلی که برههای از زندگی شان را در پاندمی کوید۱۹ گذراندند، اکنون محروم از نیازهای اولیه انسان، و محروم از روابط اجتماعی واقعی، مجدد به نشستن پای صفحات نمایش تشویق میشوند.
در این برهه بیش از همیشه، با ناکارآمدی سیاستهای بالادستی، نیاز به اقداماتی در حوزۀ اجتماعی و به تعبیر ادبیات مطالعات شهری، اقدامات پایین به بالا[۱] و مشارکتی در بدنۀ مردمی است. موضوع آموزش و فراتر از آن، فرآیند یادگیری و مراحل رشدی کودک، دغدغۀ اصلی بسیاری از ما در شرایط محدودکنندۀ حال حاضر است. در این میان افرادی هستند که همراهی در نظام آموزش فعلی را از مدتی قبل ملغی کردند و مسیر دیگری برای فرآیند یادگیری کودک خود در پیش گرفتند که انواع متعددی دارد، شاید بتوان با شنیدن تجربۀ این افراد، و سنجش مزایا و معایب، گزینه مورد نظر و کارآمدتر در شرایط فعلی برای خود و کودکمان انتخاب کنیم.
تصویری که در سالهای اخیر با شکلگیری برخی مدارس ویژه از سویی یا شکلهایی از مدراس طبیعتگرا از سوی دیگر در حوزهۀ عمومی شکل گرفته است، انواع گوناگون امکانهای آموزشی را در بخشهایی از جامعه مطرح کرده است. اما ابهاماتی را نیز به جا گذاشته است چرا که موضوع تنوع آموزشی و انواع آن، فرصت کمتری برای طرح و گفتوگو در گفتمان رسمی رایج دارد. اما میتوانیم در یک نقطه توافق کنیم، در هر جای این سرزمین و با هر طبقۀ اجتماعی-اقتصادی باشیم، به عنوان یک والد به دو پرسش اساسی بیندیشیم: مسئله حال حاضر و نیاز کودک من چیست؟ چه کاری از دست من در پاسخ به این نیاز بر میآید؟
در شرایط فعلی، با تمام ناراحتی و نارضایتی به حقی که داریم، آیا ترجیح میدهیم فرآیند فعلی ادامه داشته باشد و آموزش کودک را برای مثال به طور مجازی با هر کیفیت ممکن ادامه دهم، یا به دنبال راهکار جایگزین هستیم؟ اگر این سوال در ذهن شما ایجاد شده با هم ادامه میدهیم و شکلی از آموزش و راهکارهای کوتاهی ذیل آن را دنبال میکنیم. در این شرایط، راهکار جایگزین چه میتواند باشد؟ اساساً آموزش جایگزین چیست؟ چه انواعی دارد و چطور میتواند برای هر کدام از ما، شخصیسازی شده و قابل استفاده و راهگشا باشد؟
آموزش جایگزین[۲]، به مسیری از آموزش که فراتر یا خارج از سیستم آموزشی سنتی رایج است، گفته میشود و شامل طیف گسترده ای است. از آموزشهایی که برای استعدادهای خاص و انواع هوم اسکولینگ کلاسیک در خانوادههای ثروتمند وجود داشته تا آموزشهای طبیعتگرا خارج از نظام سنتی مدارس، آموزش در روستاها و مناطق کم برخوردار که دسترسی به آموزش رسمی ندارند یا آموزش برای کودکانی با شرایط ویژه (دارای محدودیت حرکتی، جسمانی، و …) که به هر شکلی نمیتوانند یا تمایل ندارند با نظام آموزش رسمی همراه شوند یا در شرایط ویژهای هستند که دسترسی به آموزش رسمی ممکن نیست. مدلهای رایجی مانند مدارس مونته سوری، والدورف، رجیو امیلیا، مدارس طبیعتگرا و … نیز در برخی منابع جزو آموزشهای جایگزین به شمار میآیند[۳]. این طیف گسترده، منعطف است و در نسبت با زمینه مورد مطالعه، میتواند پاسخگوی نیازهای متفاوتی باشد[۴].
در بسیاری از کشورهای جهان، آموزش جایگزین یک امر غیرقانونی نیست و برعکس، نظام آموزش رسمی و مدارس دولتی نیز از آن حمایت میکنند و فضاهای رسمی خود را در اختیار گروههایی که به دنبال این گزینه هستند قرار میدهند. در این نگرش، آموزش جایگزین، بازوی کمکی است و نه رغیب نظام آموزش رسمی. لذا در تصورات شکل گرفته در حوزۀ عمومی در کشور ما نیز میتواند تغییراتی ایجاد شود. آموزش جایگزین به عنوان راهکاری در نسبت با شرایطی که پیش میآید، میتواند به مثابه شکلی منعطف از آموزش و فرآیند یادگیری به کار گرفته شود. لازم است در نظر گرفته شود این به معنای اینکه کودک از مسیر رشدی یا یادگیری خود بازبماند نیست بلکه کمک کننده در تسهیل این فرآیند است. در بسیاری از کشورهای توسعه یافته (مانند کانادا، استرالیا، امریکا، انگلیس، فنلاند و … ) نیز این شکل از آموزش به عنوان مسیری در کنار آموزش رسمی مورد تایید و استفاده است. همچنین در برخی تعاریف، این شکل از آموزش تمرکز اصلیاش را بر «نیازهای آموزشی کودک» استوار کرده است[۵] و آموزش متناسب با آن نیاز در بستر زمانی و مکانی را مورد توجه قرار داده است. شکلی از آموزش خارج از گفتمان غالب[۶] در یک نظام آموزشی یا در شرایط ویژه.
حال با این مرور کوتاه، در شرایط حاضر با در نظر داشتن تمامی عواملی که به تعطیلی مدارس میانجامد، فارغ از نهادهای بالادستی، ما چه اقداماتی میتوانیم انجام دهیم؟ نمونههایی از اقدامات تجربه شده در ادامه آورده شده است:
-تشکیل جمعهای والدین برای سپردن کودکان به هم و کمک به فرآیند یادگیری در کنار هم در فضاهای خصوصی و نیمه خصوصی. اگر امکان تشکیل جمع در منزل را دارید، میتوانید به شکل نوبتی هر بار در یکی از خانهها، با حضور و همراهی یکی از والدین داوطلب، جمع کودکان را شکل دهید. اگر این امکان در منزل نبود، برای مثال میتوان با فضای فرهنگی که در این شرایط باز هست و در دسترس، یک کتابفروشی کوچک محلی، یا هر فضایی که با سبک زندگی ما سازگار است، در اراتباط باشیم و کودکان به همراه والدین داوطلب در آن فضا در تعامل با هم مسیر یادگیری را پیش ببرند.
– شکلدهی گروههای کوچک دوستانه، محلی، خانوادگی و به هر شکلی که توانایی و امکان آن را دارید. ساعاتی را برای گرد هم آوردن کودکان ترتیب دهید. شبکهسازی اصلیترین ابزار ما در این روزها است.
– در شرایطی که تمرکز بر موارد درسی مدرسه محور، چندان کارایی نداشت، تعامل برای یادگیری مهارتهای دیگر میتواند کمککننده باشد مانند آشپزی، دوخت و دوز، ساخت و ساز با هر ابزاری که در دسترس هست.
– پروژهای در نسبت با شرایط فعلی تعریف کنید، مانند ساخت یک کتاب داستان که در بطن خود مهارتهای نوشتاری، گفتاری، تصویری کودک را تقویت خواهد کرد.
– برای ارتباط با دوستان یا خانواده، هر کدام را که برایتان امکانپذیر است، روزی را برای اشتراک گذاری پروژههای دست ساز و دوست داشتنی کودکان به یکدیگر و به خانوادهها و دیگر بزرگسالان اختصاص دهید.
– در مورد گسترش آلودگی، دلایل جهان شمول آن، تغییرات اقلیمی و عوارض آن با کودکان گفت و گو کنید و کتابهایی را متناسب با سن و ادراک آنها با هم بخوانید. لازم به ذکر است از طرح این موضوع در قالب گسترش اخبار روزانه و در میان گذاشتن بیش از حد، پرهیز کنید، این موضوع سبب شکل گیری و گسترش اضطرابهای محیطی[۷] در آنها خواهد شد.
– از راهکارهای طبیعت محور[۸] برای کاهش آلودگی مکانی که کودکان در آن قرار دارند استفاده کنید. یکی از دردسترسترین این راهکارها، شناسایی گیاهان آپارتمانی بومی در منطقه زیست شماست که میتوانید گونههای مناسب برای کاهش آلودگی در بین آنها را شناسایی کنید و در فضای کودکان به عنوان مانع سبز[۹] قرار دهید. این گزینه در مدارس دولتی نیز با مشارکت خانوادهها قابل انجام است.
– درصورتیکه با وسیله نقلیه شخصی جابجا میشوید، تا حد امکان دوستان و هم محلیهای خود و کودکتان را همراه کنید و از تکثر خودروها با سرنشین بیشتر بکاهید. هر یک خودرو، تأثیرگذار است. تأثیر سبک زندگی خود را دست کم نگیریم.
اینها نمونه راهکارهایی هستند که پیش از شرایط بحرانی، امکان تشکیل آن سهلتر هست. اما میتوانیم در شرایط کنونی نیز برای آن اقدام کنیم. با تجربه عوارض ناشی از انزوای اجتماعی کودکان پس از کوید ۱۹، اکنون با آگاهی بیشتری علاوه بر در نظر داشتن شرایط سلامت جسمانی کودکان در حال حاضر، آسیبهای روانی پیش رو را با کمک هم، در بدنه اجتماع و با کنشگری خود، تا حد امکان کاهش دهیم.
*Alternative Education for Climate Change Adaptation
[۱] Bottom-up Participatory Actions
[۲] Alternative schooling
[۳] Guerrero et al. (۲۰۲۴), Unveiling alternative schools: A systematic review of cognitive and social-emotional development in different educational approaches, Children and Youth Services Review 158 (2024) 107480.
[۴] برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به U.S. Department of Education, 2002 Aron, 2006 from The Urban Institute
[۵] رجوع شود به پژوهشهای دکتر Melissa Roderick از دانشگاه شیکاگو
[۶] Mainstream
[۷] ecological anxiety
[۸] Nature-Based Solutions
[۹] Green barriers
