اهمیت “بیضایی” بودن | یادداشتی از امید غضنفر

اهمیت “بیضایی” بودن

امید غضنفر

شاعر، نویسنده و روزنامه نگار

“نام ات حجت است بر تئاتر ایران و تویی در آستانه‌ی این سالگرد خجسته که از برجستگان درام جهان کسری نداری و چیزی هم سری.”
برشی از پیام “اکبر رادی” به مناسبت زادروز “بیضایی”

با فرارسیدن هشتاد و هفتمین دی ماه در ۱۴۰۴، روز میلاد چهره ی تکرارناشدنی گستره های “تئاتر” و “سینما” با روز بدرودش درآمیخت و از این پس، هر “پنجم دی ماه” یادآور زادروز و سالکوچ هم زمان “بهرام بیضایی”ست؛ بزرگ مردی دل بسته ی تاریخ ، فرهنگ و اسطوره های ایران زمین که گنجینه یی از آفرینه های تصویری و نوشتاری گرانمایه را برای ما و فرداییان برجای نهاد.
اوایل دهه ی ۵۰ با تداوم اکران انبوه “فیلمفارسی”، او نیز چون مهرجویی و تقوایی رودرروی این جریان سخیف ایستاد و غزل/ فیلم “رگبار” را خلق کرد و در پی فیلم های ستایش شده یی چون غریبه و مه، چریکه ی تارا، مرگ یزدگرد، باشو غریبه ی کوچک، مسافران و سگ کشی را به سینمای ایران هدیه داد.
وی از اوایل دهه ی ۴۰ به بعد، آثاری درخشان مانند هشتمین سفر سندباد، سهراب کشی، مجلس قربانی سنمار، شب هزار و یکم و فتحنامه ی کلات را به داشته های “ادبیات نمایشی” افزود که هم در لحظات “اجرا” تحسین برانگیزند و به کالبد “صحنه” جان می بخشند و هم در زمانی که به شکل “نوشتار”، سطرهایی شعرواره را در برابر نگاه ها عبور می دهند و اوج گیری “اندیشه” را می نمایانند.
زبان فاخر و شاعرانگی در فیلم نوشت ها و نمایش نامه های بیضایی با درون‌مایه هایی تاریخی یا با بهره از آیین ها و اسطوره ها به جنس زبانی اشعار “شاملو” نزدیک است.
بیضایی در آثاری چون “مرگ یزدگرد” و “کارنامه ی بندار بیدخش” با نوآوری هایی در نوشتار به زبان کهن پارسی گرایش داشت و شاملو نیز در شعرهایی چون “در آستانه”، “فصل دیگر” و “مرگ ناصری” به آرکاییسم نحوی و واژگانی متمایل بود:

هم بر قرار منقل ارزیز آفتاب
خاموش نیست کوره چو دی سال
خاموش خود من ام
■ “فصل دیگر”/ شاملو

موبد: باید به سراسر ایران زمین، پندنامه بفرستیم.
زن: پندنامه بفرست ای موبد، اما اندکی نان نیز بر آن بیفزای. ما مردمان از پند سیر آمده ایم و بر نان گرسنه ایم.
■ “مرگ یزدگرد”/ بیضایی

باید استاد و فرود آمد
بر آستان دری که کوبه ندارد
چرا که اگر به گاه آمده باشی
دربان به انتظار توست و اگر بی گاه
به در کوفتن ات پاسخی نمی آید
کوتاه است در
پس آن به که فروتن باشی
■ “در آستانه”/ شاملو

تو! ای که این نبشته می خوانی، به هوش که روزگار با هیچ مرد بد نکرد و بنگر که مردمان با روزگار چه بد کرده اند. من مردی بودم -نام ام گم از جهان- که پدر مرا کار دانش فرمود و گفت این سود مردم است.
■ “کارنامه ی بندار بیدخش”/ بیضایی

شناخت ژرف بیضایی نسبت به ظرافت ها و ظرفیت های زبان پارسی، مثال زدنی ست و مجموعه ی دیالوگ ها و مونولوگ‌های آهنگین و دلنشین در متن های او را باید گواه این توانمندی محسوب کرد.
در آثار او، حضور پر رنگ زنان تاثیرگذار، تسلیم ناپذیر و مستقل، تصویری متفاوت در برابر کاراکتر کلیشه یی زنان ناتوان، بی اراده و منفعل در انبوه فیلم های تاریخ سینمای ایران که گویی شرایط زیست در یک جامعه ی مردسالار را به عنوان “تقدیر” پذیرفته اند، می نمایاند. خلق شخصیت هایی مقتدر نظیر “تارا” در چریکه ی تارا، “نایی” در باشو غریبه ی کوچک و “خانم بزرگ” در مسافران، نشانی از پاس داشت حضور و جایگاه ارزشمند زنان در گستره ی هستی ست.
بیضایی را برخی “فردوسی معاصر” و “شکسپیر ایران” لقب داده اند؛ فرزانه یی که مانند حکیم بزرگ توس، دیرزمانی برای زنده نگاه داشتن زبان و فرهنگ این سرزمین کهن کوشید و آثاری گرانسنگ خلق کرد که با مرتبت و شکوه آثار “شکسپیر” برابری می کنند.
سطرهای آغازین این یادنوشت اجمالی، برشی از پیام اکبر رادی -دیگر چهره ی نامدار گستره ی تئاتر- بود؛ او که در ۵ دی ماه ۱۳۸۶ و هم زمان با زادروز بیضایی، بدرود حیات گقت. واپسین سطر را نیز به قلم او می سپارم که پیش از بدرود به پاس میلاد هم راه دیرین، چنین نگاشت:
“بر قله های درخشان فرهنگ ایران، میلاد یک درام نویس بزرگ برای ‌فخر ملتی کفایت است”.

منبع: منتشر شده در هفته نامه ی “نسیم جنوب”/ دی ماه ۱۴۰۴- شماره ی ۱۱۶۴

فصلنــــامـــه ارغنــــون هامـــون (فروش اینترنتی)

ماهنـــــامـــــه نــامـــه هـامـــــون (فروش اینترنتی)

دوهـفتـــــــه نــامـه آوای هـــــامــــون (فروش اینترنتی)

انتـــــشــــــــارات هــــامـــــــون نـــــو (فروش اینترنتی)

نشستن در لژ مخصوص غول‌های ادبی؛ درباب منوچهر آتشی

درباره استاد غلامعباس توسلی؛ حافظه زنده جامعه شناسی

توسلی در سه بزنگاه تاریخی؛ یادداشتی از حمیدرضا جلائی‌پور

آکادمیسین مردم‌مدار؛ یادداشتی از حسین سراج زاده

اهمیت “بیضایی” بودن | یادداشتی از امید غضنفر

دیدگاهتان را بنویسید لغو پاسخ

اخبار مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید لغو پاسخ